Op-amp nedir? Sembol ve bacaklar
14 dakika · Orta
Simülasyonlar ve testler okunmaz; onlara geldiğinde duraklatıp deneyebilirsin.
İşlemsel yükselteç (operational amplifier, kısaca op-amp), analog elektroniğin en çok kullanılan entegresidir. Ses yükselteçlerinde, sensör devrelerinde, filtrelerde, güç kaynaklarının geri besleme devrelerinde ve ölçü aletlerinde karşına çıkar. Adını, ilk kullanıldığı yerden alır: 1940'larda analog bilgisayarlarda toplama, çıkarma ve integral gibi matematik işlemleri yapmak için kullanılıyordu.
Sembol ve bacaklar
Op-amp bir üçgenle gösterilir. En az beş bağlantısı vardır:
- Evirmeyen giriş (+) ve eviren giriş (−). Bu işaretler besleme kutbu değildir; girişlerin görevini anlatır.
- Çıkış: üçgenin sivri ucu.
- Besleme (+V ve −V): çoğu şemada çizilmez ama her op-amp'ın beslenmesi gerekir.
Op-amp ne yapar?
Op-amp iki girişi arasındaki farkı çok büyük bir kazançla yükseltir:
Vçıkış = A × (V+ − V−)
Kazanç o kadar büyüktür ki iki giriş arasında sadece 0,1 mV fark olsa bile çıkış 10 V olmak ister. Ama çıkış besleme geriliminden daha yükseğe çıkamaz. Bu yüzden geri besleme olmadan kullanılan bir op-amp'ın çıkışı neredeyse her zaman ya +V'ye ya da −V'ye yapışır. Bu davranışa doyum denir.
Kendin dene: basit karşılaştırıcı
Aşağıdaki devrede op-amp'ın hiçbir geri beslemesi yok. Sinüs girişi referans çizgisinin üstündeyken çıkış yukarı, altındayken aşağı yapışır. Referansı yukarı aşağı kaydır ve çıkıştaki kare dalganın genişliğinin nasıl değiştiğine bak.
Karşılaştırıcı
Giriş (V+) > referans (V−) ise çıkış yüksek, değilse düşük
Giriş sinyali
Devre elemanları
Geri besleme yok: op-amp açık döngüde çalışıyor.
Besleme ve op-amp
Kılıflar ve bacak dizilişi
En yaygın op-amp'lar 8 bacaklı DIP ya da SOIC kılıftadır. İçinde iki op-amp olan çift (dual) modellerin bacak dizilişi neredeyse standarttır: LM358, TL072, NE5532 ve MCP6002 aynı şekilde bağlanır.
1 · Çıkış A ─
2 · Giriş − A ─
3 · Giriş + A ─
4 · GND / −V ─
─ 8 · +V
─ 7 · Çıkış B
─ 6 · Giriş − B
─ 5 · Giriş + B
📷 Gerçek kartta LM358: hangi bacak ne?
12345678●- 11 · Çıkış A
- 22 · Eviren giriş A (−)
- 33 · Evirmeyen giriş A (+)
- 44 · GND / −V
- 55 · Evirmeyen giriş B (+)
- 66 · Eviren giriş B (−)
- 77 · Çıkış B
- 88 · +V (besleme)
- ●1. bacak işareti (yuvarlak çukur)
Tekli op-amp'lar farklıdır
Eski ama çok bilinen 741 ve benzeri tekli op-amp'larda dizilim farklıdır: 2 eviren giriş, 3 evirmeyen giriş, 4 −V, 6 çıkış, 7 +V; 1 ve 5 ofset ayarı içindir. Dörtlü op-amp'larda (LM324, TL074) 14 bacak vardır ve besleme 4 (+V) ile 11 (−V) bacaklarındadır. Bir op-amp'ı takmadan önce mutlaka datasheet'ine bak.Op-amp neden bu kadar yaygın?
Kazancı çok büyük ve kontrolsüz görünse de, çıkışı dirençlerle girişe geri bağladığımızda (geri besleme) devrenin davranışını tamamen o dirençler belirler. Böylece istediğimiz kazancı, filtreyi ya da matematik işlemini birkaç dirençle kurabiliriz. Bu kursun geri kalanında op-amp'ı bir parça olarak tanıyacak, ileri seviyedeki "Op-Amp Devreleri" kursunda da her devreyi ayrı ayrı kuracağız.
Kendini test et
1. Op-amp neyi yükseltir?
2. Geri besleme olmadan V+ = 2,001 V, V− = 2,000 V. Çıkış yaklaşık nedir? (±12 V besleme)
3. LM358'de besleme bacakları hangileridir?
4. Op-amp sembolündeki + ve − işaretleri neyi gösterir?
Bu ders, kursun ücretsiz ilk dersiydi
Op-Amp'ı Tanıyalım kursunun kalan 7 dersi, simülasyonları ve testleri kurs satın alındığında açılır.
Kursun devamını incele →